Smještanje muslimanskih i tamnoputih ratnih zarobljenika u Prvom svjetskom ratu bila je politička kontroverza. Prije 90 godina raspuštene su njihove barake u njemačkoj pokrajini Brandenburg

 

 

 Radilo se o kratkom saopćenju ministarstva rata, koje je počivalo na informacijama špijuna i koje je pokazivalo kako se situacija u njemačkom Reichu pred kraj Prvog svjetskog rata pogoršala: “Iz povjerljivih izvora saopćeno nam je da je američka vlada u velikoj brizi, jer su saznali da Nijemci žele bijele američke ratne zarobljenike staviti zajedno sa nigerima”, kaže se u tom saopćenju od 26. marta 1918. Nijemci su američku prijetnju protumačili kao “posebno učinkovit čin osvete”.

Ne smije ih se posmatrati kao neprijatelje

Stotine hiljada vojnika iz britanskih i francuskih kolonija iz Afrike i Azije borile su se u Prvom svjetskom ratu na strani Antante na zapadnom frontu; i u ruskoj vojsci nalazili su se brojni vojnici muslimanske vjeroispovijesti. Hiljade njih dopalo je u njemačko zarobljeništvo. Njihovo smještanje i ophođenje bila je politička kontroverza. Samo nekoliko sedmica nakon početka Prvog svjetskog rata, njemački ambasador u Istanbulu, Hans Wangenheim, preporučio je njemačkom ministarstvu vanjskih poslova da se naspram muslimanskih ratnih zarobljenika “ponašaju posebno obazrivo”, da poštuju islamske naredbe prilikom ishrane i da im omoguće da upražnjavaju svoju vjeru, jer “muhammedanci nisu naši neprijatelji”. U telegramu od 30. avgusta ovaj diplomat predlaže čak da car Wilhelm II nastupi kao prijatelj muslimana i da u  čast sultana Osmanskoga carstva oslobodi muslimane koje su Nijemci zarobili. Wangenheim je bio ubijeđen da bi se to pročulo u arapskom svijetu i da bi imalo veći učinak nego sve do sada primijenjene mjere agitacije. Za prvo puštanje na slobodu muslimanskih zatvorenika pobrinuo se državni sekretar vanjskih poslova Gottlieb von Jagow, 1. 9. 1914. godine, kada je sa izričitom dozvolom njemačkog cara odabrao 14 zarobljenika koje je u Bosforu predao sultanu. Među njima su bili peterica Marokanaca, sedam Tunižana i dvojica Alžiraca. Radilo se o simboličkom potezu. Pored toga, njemačko ministarstvo rata odlučilo je da podigne posebne zatvoreničke logore za muslimane. U gradu Wünsdorf u brandenburškoj markgrofoviji, početkom 1915. godine podignut je logor za arapske i afričke zatvorenike koji su zarobljeni u francuskoj i engleskoj vojsci, dok su muslimanski zarobljenici ruske vojske bili smješteni u susjednom gradu Zossen. Skoro svi afrički zatvorenici, njih 4.000, bili su smješteni u Wünsdorfu. U posebnim barakama nalazili su se indijski vojnici. U Zossenu su barake mogle primiti do 12.000 zatvorenika turkmenskih naroda koji su se borili pod ruskom zastavom. Njemačko ministarstvo rata odvajalo je zarobljenike po etničkoj pripadnosti – ali ne iz rasističkih razloga, kako je to zahtijevala američka strana 1917. godine po ulasku u rat, nego iz  čiste propagande: sultan u Istanbulu je u novembru 1914. godine pozvao muslimane na džihad protiv engleskih i francuskih kolonijalista. Zarobljeni muslimani u Njemačkoj trebali bi se priključiti pozivu sultana. Odvajanjem muslimana po etničkoj pripadnosti htjelo se bolje obazrijeti na životne navike muslimanskih zarobljenika, koje su bile povezane sa vjerskim potrebama. Njemačka vojna uprava je u ljeto 1915. godine izgradila drvenu džamiju u logoru u Wünsdorfu. Prva islamska bogomolja sa kubetom i minaretom bila je prestižni objekat, izgrađena po ugledu na džamiju u Jerusalimu, koja je otvorena 13. jula 1915. godine uz prisustvo muslimana oba logora. Džamija u Wünsdorfu trebala je demonstrirati da njemački Reich stoji vjerno uz svoga turskog saveznika. Veoma brzo se u muslimanskim zarobljeničkim logorima počeo odvijati bogat vjerski život: iz Berlina su dobili imama, pazilo se na njihove vjerske običaje prilikom ishrane kao i vjerske blagdane. Za abdest su imali tekuću vodu. Muslimanski zarobljenici imali su privilegije: Arapi bi dobijali dodatnu porciju duhana, jer je to “za njih kao životna namirnica”. zarobljeni oficiri imali su pristup fiskulturnim spravama, pa čak su mogli upražnjavati i tenis. Privilegije naspram drugih ratnih zarobljenika bile su namjerne, jer putem njih i ciljanom propagandom muslimani su trebali biti motivirani da promijene strane i da se na turskoj strani bore na frontovima Bliskog istoka. Ovakvo humanitarno ophođenje naspram ratnih zarobljenika nije naišlo kod svakoga na razumijevanje. U njemačkom Reichu kao i u cijeloj Evropi vladala je rasistička ideologija. Pisac Hans Vorst je već 1907. godine tražio zabranu “borbe barbarskih naroda u evropskim ratovima”. Njemački ratni propagandisti pokušali su muslimanske zarobljenike razdvojiti na one koji pripadaju “kulturnom” i “nigerskom” islamu.

Mali broj prebjeglica





Za etnologe berlinskog Friedrich-Wilhelm univerziteta, koji
su htjeli da sistematski obuhvate sve jezike svijeta, muslimanski zarobljenici
bili su pravi izvor informacija. Etnolog Wilhelm Doegen je od oktobra 1914. do
decembra 1918., znači i nakon završetka rata, vodio ovaj projekat, snimajući
njihove jezike.

Berlinski etnolozi prilikom snimanja jezika muslimanskih zarobljenika

Zarobljenici su na 200 jezika pričali bajke svojih naroda i
pjevali narodne pjesme. I danas se ovi snimci mogu naći u arhivi Univerziteta
Humboldt u Berlinu i u arhivi Etnološkog muzeja. I pored svih privilegija koje
su muslimani uživali, mali broj njih bio je spreman da se ponovo bori. Ovo je
morao priznati i glavni ratni propagandist Rudolph Nadolny: “Sa propagiranjem
džihada nismo imali sreće, iako ga je proglasio turski sultan.”
Za muslimanske
ratne zarobljenike logora u Wünsdorfu i Zossenu, Prvi svjetski rat trajao je
duže nego za druge. Nakon potpisivanja sporazuma u Compiègne o obustavi borbi
na zapadnom frontu, 11. 11. 1918., francuski i engleski ratni zarobljenici bili
su vraćeni za samo nekoliko mjeseci u te zemlje. Zarobljenici sa istočnog
fronta morali su još duže čekati, iako je primirje potpisano već 3. 3. 1918. u
Brestu (Bjelorusija). Tek tri godine kasnije zadnji ruski ratni zarobljenici
vraćeni su kućama. U Njemačkoj su ostavili samo svoje mrtve. 969 zarobljenika
sahranjeno je na groblju u Zehrensdorfu. Na džamiju podsjeća još samo ime ulice
u Wünsdorfu – Moscheestrasse.

Džamijska ulica u Wünsdorfu


Mezari arapskih zarobljenika na groblju u Zehrensdorfu

Neko vrijeme nakon završetka rata, muslimani
Berlina koristili su drvenu džamiju prije nego što su je njemačke vlasti
srušile zbog dotrajalosti 1930. godine. Ova prva džamija na njemačkom tlu
stajala je 15 godina. Bila je svjedok muslimanskog života u brandenburškoj
markgrofoviji, ali istovremeno i simbol ratne propagande koja je očajno tražila
saveznike za rat.


Objavljeno u dnevnim novinama: Neues Deutschland, 12. 12. 2008.

Leave a Reply

*

captcha *